İzmir’de 30 Ekim 2020’de Sisam Adası ile Kuşadası Körfezi arasındaki bölgede meydana gelen 6.6 büyüklüğündeki depremin ardından, bu bölgedeki deprem tehlikesini ortaya koymak ve fay hatlarını incelemek üzere TÜBİTAK koordinasyonunda oluşturulan Türkiye Deprem Platformu’nun “Kuşadası Körfezi İçindeki Fayların Depremselliğinin ve Aktif Tektonik Özelliklerinin Yüksek Çözünürlüklü Deniz Tabanı Ölçümleri ile Belirlenmesi Projesi” kapsamında 31 Mayıs 2021 tarihinde sefere çıkan TÜBİTAK MARMARA Araştırma Gemisi, ilk seferini bugün tamamlayarak İzmir Alsancak Limanı’na döndü. Gemiyi karşılayan TÜBİTAK Başkanı Prof. Dr. Hasan Mandal da geminin çalışmaları hakkında bilgi vererek açıklamalarda bulundu.

“Bu çalışmalar sadece Türkiye için değil dünya için de aydınlatıcı olacak”

Araştırma gemisinin Ege Denizi’ndeki 13 günlük çalışmalarının sadece Türkiye için değil dünya için de aydınlatıcı bilimsel veriler topladığının altını çizen TÜBİTAK Başkanı Prof. Dr. Hasan Mandal, “Oldukça kıymetli ve ilk kez elde edilen veriler var” dedi. Mandal konuşmasında, “TÜBİTAK Başkanı Prof. Dr. Hasan Mandal, ’Marmara Araştırma Gemisi 31 Mayıs tarihinde İzmir depremi sonrası verileri toplamak için sefere çıkmıştı. Karadaki fay hatlarına ilişkin bilgimiz var ancak sürecin başlangıcı olan yani Kuşadası Körfezi ile Sisam Adası’ndaki bölgedeki fayların incelenmesi gerekiyordu. Bununla ilgili başlatılan Marmara Araştırma Merkezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Dokuz Eylül Üniversitesi, İstanbul Üniversitesi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi ve AFAD olmak üzere bu sürecin tüm paydaşlarıyla birlikte deniz araştırmaları platformu oluşturuldu. Gemimiz iki hafta boyunca gerekli araştırmaları yaptı. Burada izlenen süreçte üç önemli veri hakkında çalışma yapıldı. Matematik analizler yapıldı. Akustik verilerle ölçüm yapılarak bölgenin haritasını çıkarmak için gerekli ön bilgilerin tümü elde edildi. Bu geminin birinci seferi idi. Bu veriler ilgili üniversitelerimizce incelenecek. Oldukça kıymetli ve ilk kez elde edilen veriler var. Bu hem ulusal hem uluslararası karasularımızda yapılan ilk çalışma idi. Bu bilgiler ile biz bu bölgeyi şuan çok yakından tanıyoruz. 2-3 aylık zaman diliminde hızlı bir haritalandırma çalışması yapılacak. Ardından ikinci sefere çıkılacak. Orada da numuneler alınacak ve geçmişte bu bölgede gerçekleşen depremler ile geleceğe yönelik yol haritası çıkarılacak. Bin 300 kilometre iki hafta içerisinde tarandı. 7/24’lük bir çalışma yöntemi vardı. Her araştırmacımız kendi laboratuvarında ne varsa bu gemiye getirdi. Elde edeceğimiz veriler sadece ülkemiz için değil aynı zamanda Yunanistan ve dünya için aydınlatıcı olacak” sözlerine yer verdi.

Bin 300 kilometrelik akustik veri toplandı

Projenin yürütücüsü İTÜ Doğu Akdeniz Oşinografi ve Limnoloji UY-GAR Merkezi’nden Dr. Öğretim Üyesi Gülsen Uçarkuş, gemide yaptıkları çalışmalardan bahsederek, bin 300 kilometrelik akustik veri toplandığına dikkat çekti. Dr. Uçarkuş, “Bildiğiniz gibi ülkemiz deprem kuşağında yer alan bir ülke. Farklı bölgelerimizde aktif faylar bulunuyor. Bir fay karada kırıldığında, yer bilimciler olarak anında intikal edebiliyoruz ancak İzmir depreminde olduğu gibi deprem denizaltında meydana geldiğinde bizim oraya intikal etmek için sadece araştırma gemisi kullanılabilir. Dolayısıyla denizaltında yapılan çalışmalar teknoloji gerektiriyor. Yüksek teknolojili cihazlar ile çalışmalar yapıldı. Marmara Gemisi’nin marifetiyle bu proje tasarlandı. Depreme sebep olan fay bizim karasularımızdan geçmiyor, o kısım Yunan meslektaşlarımız tarafından çalışılıyor. Burada yapmaya çalıştığımız şey deniz tabanının bir haritasını ortaya çıkarabilmek.

Körfezin içine devam eden fayları görüntülemeye yönelik bir sistem kullandık ve 1.300 kilometrelik akustik veri topladık. Bu gerçekten 12 gün gibi kısa bir sürede, ekibin 24 saat vardiyalarla çalışmasıyla toplanmış özverili bir çalışma oldu. İlk bulgular olarak düşey bileşenli faylarımızın katmanları nasıl kestiğini akustik verilerle gözlemledik. Bu da bizim burada başarılı, aktif bir fay haritası üretebilmemizi sağlayacak. Depremlerin denizlerde araştırılması multidisipliner bir çalışma gerektiriyor. Bu yüzden farklı uzmanlıklardaki hocalarla bir aradayız. Bizim nihai amacımız ikinci ayakta tespit ettiğimiz aktif faylar aracılığıyla, geçmişte meydana gelmiş depremlerin katmanlarda oluşturdukları deformasyonları tespit edeceğiz” açıklamasında bulundu.

“Uluslararası sulara yaklaştıkça bazı fayların deniz tabanındaki aktivitesinin çok daha yoğun olduğunu gördük”

Araştırma gemisinde elde edilen sonuçlarla ilgili değerlendirmelerde bulunan Dokuz Eylül Üniversitesi Deniz Bilimleri ve Teknolojisi Enstitüsü’nde görevli Prof. Dr. Derman Dondurur ise, “Elde ettiğimiz bilimsel sonuçlar bizim için çok değerli. Farklı disiplin ve üniversitelerden genç araştırmacılar bir araya geldi. Bin 300 kilometre civarında sismik veri toplandı. Bu süre zarfında böyle bir performans deniz jeofiziği anlamında oldukça güzel bir performanstır. Jeoloji politik sınırları dinlemiyor. Faylar bir bölgeden başlıyor ve diğerine uzanıyor. Biz bu zamana kadar kendi karasularımızda yaptığımız çalışmalarda veriler toplamıştık ancak bizim karasularımızdan çıktığı zaman fayların hareket mekanizması değişiyor mu bununla ilgili verimiz yoktu. Bu çalışmada bunu da öğrendik. Güneye doğru gittikçe, uluslararası sulara yaklaştıkça bazı fayların deniz tabanındaki aktivitesinin çok daha yoğun olduğunu gördük” ifadelerine yer verdi.

31 Mayıs 2021 tarihinde, denize uzanan fayların özelliklerini incelemek ve yeni deprem tehditlerini ortaya koymak için denize açılan TÜBİTAK MARMARA Araştırma Gemisi ile projenin 1’inci ayağında şimdiye kadar ölçülen akustik verilerde, fayların deniz tabanını ve körfez içindeki çökelleri hangi özelliklerde kestiği görüntülendi. Araştırmacılar, 1’inci ayağın sonlanması ile toplanan verileri değerlendirerek 2021 yılının son aylarında düzenlenecek olan 2’nci seferin alt çalışmalarını hazırlayacaklar.

Türkiye’deki araştırmacılar ve kurumlar tarafından ortak yapılan ilk milli deniz araştırma projesi olan “Kuşadası Körfezi İçindeki Fayların Depremselliğinin ve Aktif Tektonik Özelliklerinin Yüksek Çözünürlüklü Deniz Tabanı Ölçümleri ile Belirlenmesi Projesi” kapsamında, İzmir ve civarında ciddi yıkıma ve can kaybına sebep olan Mw 6.6 büyüklüğündeki Sisam-Kuşadası Körfezi depreminin ardından Karaburun fayı, Tuzla fayı, Küçük Menderes fayı gibi daha önce karada haritalanmış olan ve Kuşadası Körfezi’ne uzanan fayların haritalanması ve deprem üretme potansiyellerinin araştırılması hedefleniyor.

Proje kapsamında Dokuz Eylül Üniversitesi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul Teknik Üniversitesi’nden, Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nden araştırmacıların ve AFAD ile SHOD’dan uzman personelin katıldığı seferde, şu ana kadar toplam bin 300 kilometrelik akustik ve çok-ışınlı batimetri verileri toplandı. Çalışmalar, Kuşadası Körfezi’nin hem Türkiye karasularını hem de uluslararası suları kapsayan bir alanda yürütüldü.

Platform, genç bilim insanlarının katılımıyla daha da güçlenecek

Platformda görev alan İstanbul Üniversitesi Deniz Bilimleri ve İşletmeciliği Enstitüsü’nden Doç. Dr. Denizhan Vardar ise; “Deprem Platformu’nda birçok bilim insanıyla çalışmanın esas önemi, doğal afetlere neden olabilecek aktif fayların tek bir veri setine bağlı kalmadan farklı özellikteki veri setleriyle incelenmesi yaklaşımını sağlamasıdır. Bu proje vasıtası ile oluşturulmak istenen bilimsel platformun, deniz araştırmalarında kendini geliştirmek isteyen genç bilim insanlarının katılımı ile daha da güçleneceğini düşünüyorum” dedi.

TÜBİTAK MARMARA Araştırma Gemisi’nin, 13 Haziran’da İzmir Alsancak Limanına geri dönmesiyle projenin ilk aşaması tamamlanmış oldu. İki yıl sürecek projede seferde yer alacak araştırmacıların yanı sıra proje ortağı kurumlardan 17 araştırmacı da projeye araştırma laboratuvarlarından katkı verecekler. Bu şekilde toplamda 28 araştırmacı ve 12 gemi personeli olmak üzere 40 personel projede yer alacak. Ayrıca gelecekte bu konuda yetkin araştırmacılar da projeye dahil olabilecekler.

İzmir’de 30 Ekim 2020’de Sisam Adası ile Kuşadası Körfezi arasındaki bölgede meydana gelen 6.6 büyüklüğündeki depremin ardından bu bölgedeki deprem tehlikesini ortaya koymak ve fay hatlarını incelemek üzere Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) koordinasyonunda oluşturulan Türkiye Deprem Platformu’nun “Kuşadası Körfezi İçindeki Fayların Depremselliğinin ve Aktif Tektonik Özelliklerinin Yüksek Çözünürlüklü Deniz Tabanı Ölçümleri ile Belirlenmesi Projesi” kapsamında 31 Mayıs’ta sefere çıkan TÜBİTAK MARMARA araştırma gemisi, ilk seferini bugün tamamlayarak İzmir Alsancak Limanı’na döndü. Gemiyi karşılayan TÜBİTAK Başkanı Prof. Dr. Hasan Mandal, basın mensuplarının sorularını yanıtlarken, Marmara Denizi’nde meydana gelen müsilaj konusunda da merak edilen soruları yanıtladı.

“Müsilaj konusunda TÜBİTAK’a verilen bir görev var”

Prof. Dr. Hasan Mandal, TÜBİTAK olarak bu konuda verilen görevlerin olduğunun altını çizdi. Prof. Dr. Mandal, “Bu sefere çıkarken tek gündemimiz depremle ilgili aktif fay hatlarının incelenmesiydi ama hemen o esnada Marmara Denizi’ndeki müsilaj konusu gündeme geldi. Geçen hafta Sayın Cumhurbaşkanımız ifade ettiler; TÜBİTAK’a verilen bir görev vardı Çevre ve Şehircilik Bakanlığımız tarafından. TÜBİTAK’ın üzerine aldığı görev çerçevesinde öncelikle bu bölgeden değişik numuneler alındı müsilaj odaklı ve bunlarla ilgili olarak iki grup çalışma yapılması istendi. Bunlardan bir tanesi bunun analizi, hem fiziksel, hem kimyasal hem de toksikolojik anlamında. Bu çalışmaların önemli bir kısmını tamamladık. Hafta ortasında tamamını Çevre ve Şehircilik Bakanlığımıza teslim etmiş olacağız. İçinde toksik maddeler var mı, metal var mı? Bunların bilimsel veriye dayanması lazım. Bizim şu an elimizde veriler var ama açıklayacak olan kurum Çevre ve Şehircilik Bakanlığımız. Bunun yanında ikinci çalışma olarak da şu an bunun bertarafı konuşuluyor tabii ama bu sürecin yanında bu bir biokütle olarak kullanılabilir mi, gübre olarak kullanılabilir mi? İkinci kapsamda da bu çalışma TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezince gerçekleştiriliyor. Diğer kurumlarımızla da iş birliğindeyiz. Bakanlığımızın bugün ilan edilen genelgesi var. Bu süreçte katkı vermeye devam edeceğiz. Marmara Belediyeler Birliği tarafından oluşturulan bir bilim kurulu olacak. Oraya katkı vermek için kısa dönemde, yani 3 ay gibi bir sürede, orta dönem 1 yıl ve 3 yıllık uzun dönemde neler yapılabileceğini paylaştık” açıklamasında bulundu.

Mühendislik odaklı çözüm vurgusu

Müsilaj konusunda TÜBİTAK olarak mühendislik odaklı çözüm vurgusu yapan Prof. Dr. Mandal, “Biz süreci şöyle görüyoruz; bu sürecin üç boyutu var. Bir tanesi yasal yaptırımlar süreci. Bilinen gerçek, ilk defa karşılaşmıyoruz. Yaşanan sürecin devamı boyutunda bakıldığında tedbirlerin alınmasına yönelik hem bakanlığımız hem belediyelerimizin yapması gereken bir süreç var. İkinci boyut hızlı bir çözüm noktası; mühendislik odaklı çözüm. Bizim kurumumuzu ilgilendirecek olan bu sürecin bir bilimsel çalışmaya dayanması gerekiyor. Çünkü veri olmadan korumak anlamlı olmuyor. Yaşanan Covid döneminde de aynı şey geçerliydi” dedi.

Çözüm olarak sadece bugün değil Marmara Denizi’nin geleceğini de kurtarmak gerektiğine dikkat çeken Prof. Dr. Mandal, “Şu an karşılaştığımız müsilaj; ama bunu oluşturan bileşenler ne. Şu an en çok bilinen deniz suyunun ısınması, o sürecin içindeki azot ve fosfor odaklı zenginlik. Müsilajın dışında birçok karşılaşabileceğimiz, yosunların oluşturduğu başka şeyler de var. Biz sadece müsilajı yüzeyden kaldırdık değil. Bunun derinliği var. Bunun geleceği var. Bilim temelli çözümler olmalı. Yoksa alınacak tedbirler belki bugün için hızlı çözüm ama Marmara Denizi’nin geleceği korunmak isteniyorsa çözümlerin sadece bugün değil geleceği de kurtarmış olması için bilim temelli çözüm olmalı” diye konuştu.

Müsilaj sorunu Ege’yi etkiler mi?

Marmara Denizi’ndeki müsilajın Ege Denizi’ni etkileme riskini de değerlendiren Prof. Dr. Mandal, “Marmara Denizi’miz şu an bir göl noktasında davranış gösteriyor. O yüzden risk boyutu yüksek. Ama buna sebep veren gerekçeler Ege Denizi kıyılarında da olduğu sürece tabii ki aynı risk orada da yaşanabilir” diye konuştu.

Basın mensuplarının araştırma gemisinin müsilaj ile ilgili araştırma yapıp yapmadığı ile ilgili sorusunu da yanıtlayan TÜBİTAK Başkanı Prof. Dr. Hasan Mandal, “TÜBİTAK Marmara gemisi için müsilaj kelimesi 31 Mayıs için yoktu. Araştırma gemimiz bu bölgede, Marmara Denizi’nde yerini alacak kendisine verilen görev dahilinde. Bu sefere çıkarken tek gündemimiz depremle ilgili aktif fay hatlarının incelenmesiydi. Ama hemen o esnada Marmara Denizi’ndeki müsilaj konusu gündeme geldi” dedi.